#

Исследования

Ці з’яўляюцца рэформа нацыянальных дзяржаўных службаў і эўрапейская інтэграцыя дзьвума супярэчлівымі з’явамі?

Ці з’яўляюцца рэформа нацыянальных дзяржаўных службаў і эўрапейская інтэграцыя дзьвума супярэчлівымі з’явамі?
2октября, 2013

Перад тым, як адказаць на гэта складанае пытаньне, прапаную вызначыцца з тэрмінамі.

Эўрапейская інтэграцыя паводле Лісбета Хуге і Гары Маркса (1997) – ‘працэс распрацоўкі сумеснага палітычнага ўтварэньня і развіцця агульнага рынку ў Эўропе’, дзе сумеснае палітычнае ўтварэньне ўяўляе сабой ‘шматузроўневую сістэму кіраваньня, якая аб’ядноўвае шэраг разнастайных кіруючых органаў на наднацыянальным, нацыянальным і субнацыянальным узроўнях прыняцця рашэньняў’,  а працэс развіцця агульнага рынку ‘грунтуецца на выкананьні прынцыпаў Адзінага эўрапейскага  акту (1986) і  Маастрыхтскай дамовы (1993), якія прывялі да скарачэньня шматлікіх нетарыфных бар’ераў’ і паскорылі працэс эканамічнай інтэграцыі’.

А вось што датычыцца ‘дзяржаўных службаў’, то не існуе агульна прынятай дэфініцыі гэтай з’явы, у тым ліку юрыдычнай. Даць вычэрпную дэфініцыю ‘дзяржаўным службам’ дастаткова складана, так як існуе іх шырокае мноства ў 28 краінах ЕС. Такая разнастайнасць выклікае блытаніну і замінае гарманізацыі і збліжэньню нацыянальных практык у галіне дзяржаўнага кіраваньня ў ЕС. Аднак, у якасьці кропкі адліку можна скарыстацца вызначэньнем
‘дзяржаўных службаў’, дадзеным навукоўцам Крыстофам Дэмке (2010), які абазначае іх,  як ‘арганізацыі, непасрэдна падпарадкаваныя палітычнай уладзе, якія дапамагаюць выканаўчым органам у распрацоўцы палітык і іх ажыццяўленьні’ (Дэммке 2010, с. 45).

Рэформа дзяржаўных службаў згодна Крыстаферу Поллітту і Гірту Букэрту (2004, с. 8)  - ‘складаецца з запланаваных зменаў у структуры і працэсах уласцівых дзяржаўным арганізацыям з мэтай палепшыць іх функцыянаваньне’.

У выпадку, калі эўрапейская інтэграцыя не спрыяе рэформе нацыянальных дзяржаўных службаў, яны мусяць быць дзьвюма несумяшчальнымі і неспрыяючымі адна адной з’явамі.  Сапраўды, а ці магчыма ўвогуле прывесці да адзіных стандартаў нацыянальныя дзяржаўныя службы краінаў ЕС, якія маюць свае гістарычныя асаблівасці і з’яўляюцца юрыдычна незалежнымі ад нацыянальнага кіраваньня ЕС?  Ці існуе агульнаэўрапейская мадэль пенсійнай сістэмы, сістэмы працоўнага прасоўваньня ці сацыяльнай абароны? І як прыйсці да канвергенцыі практык нацыянальных дзяржаўных службаў пры мінімальнай  прысутнасці acquis communautaire у гэтай сферы?

Для таго, каб даць рады гэтым пытаньням неабходна вызначыць, ці на самой справе эўрапейская інтэграцыя і рэформа дзяржаўных службаў настолькі несумяшчальныя  (1)  на ўзроўні права ЕС (першаснага, другаснага і прэцэдэнтнага права (рашэнняў Суда ЕС), якое патрабуе ад краін ЕС паважаць эўрапейскія прынцыпы субсідыярнасці, лаяльнага супрацоўніцтва і наўпроставага дзеяньня, а таксама правы грамадзян ЕС;   (2) у межах адкрытага метада супрацоўніцтва (АМС) пасродкам сацыяльнага навучаньня, бенчмаркінга ці абмена лепшымі практыкамі, і ўлічваючы абмежаванні ўвыніку залежнасці ад папярэдняга шляху развіцця /«path dependency» (К. Поллітт і Г. Букэрт 2004, с.39).

Прапановы разуменьня несумяшчальнасці рэформы дзяржаўных службаў і эўрапейскай інтэграцыі

Першая прапанова

Негледзячы на тое, што нацыянальныя дзяржаўныя службы краін ЕС адрозніваюцца адна ад другой, назіраецца тэндэнцыя іх збліжэньня. Першаснасць права ЕС, уключаючы прэцэдэтнае права Суда ЕС, і актыўная роля гармадзян згодна прынцыпу наўпроставага дзеяньня згладжваюць адрозненьні ў нацыянальных дзяржаўных службах і робяць рэформы ў гэтай сферы часткай працэсу эўрапейскай інтэграцыі. Рэформы, выкліканыя інтэграцыйнымі працэсамі, у сваю чаргу спрыяюць больш эфектыўнаму ўдзелу краін ЕС у распрацоўцы сумеснага палітычнага ўтварэньня і развіцці агульнага рынку ў Эўропе. У такім выпадку не існуе несумяшчальнасці паміж разглядаемымі намі з’явамі. Збліжэнне нацыянальных практык дзяржаўных службаў магчыма, але гэта вельмі складаны і доўгі працэс.

Другая прапанова

Крысціян Энгель цікава падмячае, што разглядаць эўрапейскую інтэграцыю нацыянальных адміністрацый хутчэй за ўсё варта ў межах эўрапейскіх прынцыпаў адміністрацыйнага права ЕС, так як вымераць гэтыя зьмены па-за межамі заканадаўства ЕС вельмі складана (К. Энгель 2003, сс.242-243).

Трэцяя прапанова

У цэлым эфект канвергенцыі практык у нацыянальным дзяржаўным сектары 28 краін ЕС мізэрны. Сустракаюцца выпадкі паспяховых транспазіцый эўрапейскіх мадэляў, што вядзе да збліжэньня дзяржаўных службаў. Гэта абумоўлена жаданьнем краін атрымаць прыбытак ад эканамічнай інтэграцыі і “загрузіць” свае нацыянальныя інтарэсы на ўзровень ЕС. А прасачыць і вымераць канвергенцыю адміністратыўных практык у межах адкрытага метада супрацоўніцтва практычна немгчыма.

Спраўдзім першую прапанову

Згодна артыкулу 45 параграф 4 Дамовы аб ЕС (экс арт. 39 параграф 4 Дамовы, што засноўвае канстытуцыю для Эўропы) права на вольнае перамяшчэньне працоўных не распаўсюджваецца на тых, хто задзейнічаны ў дзяржаўнай службе. І гэта зразумела, так як не існуе агульна эўрапейскага вызначэньня “дзяржаўных службаў”, якое было б замацавана ў дамовах аб ЕС. Прычына палягае ў тым, што згодна першаснаму праву Эўрапейскі зьвяз не валодае кампетэнцыямі ў дзяржаўным сектары краін-чальцоў. Адпаведна, краіны-чальцы ЕС інтэрпрэтуюць значэнне ‘дзяржаўных службаў’ кожная па-свойму. Гэта, напрыклад, дазваляе ім вызначаць правілы працаўладкаваньня замежных грамадзянаў на пасады ў дзяржаўных службах. Значная колькасць нацыянальных дзяржаваў прытрымліваюцца шырокай інтэрпрэтацыі ‘дзяржаўных службаў’ і тым самым пазбаўляюць замежнікаў працаўладкавання ў шэрагу дзяржаўных інстытутаў. Так называемыя ‘новыя краіны ЕС’, а таксама Велікабрытанія, наадварот карыстаюцца вузкімі вызначэннямі “дзяржаўных службаў” і разглядаюць магчымасць працаўладкаваньня туды замежнікаў (Дэммке і Мойланен, 2010 сс. 56-60).

Прарыў у гэтым пытаньні быў зроблены ў 1980г., калі рашэннем Суда ЕС, што мае наўпроставае ўздзеяньне на нацыянальныя адміністратыўныя практыкі, было прынята супольнаснае/агульна эўрапейскае вызначэньне дзяржаўнай службы. Вызначэнне было звужана і ўдакладнена, каб увыніку абазначаць ‘ажыццяўленьне паўнамоцтваў публічнага права і абарону агульных інтарэсаў дзяржавы’  - Рашэнне Суда ад 17 снежня 1980г., справа 149/79, Камісія супраць Бельгіі (Дж. Зіллер 1998, с. 140). Гэта прывяло да большай працоўнай мабільнасьці /працаўладкаваньню замежнікаў у дзяржаўных службах.

У цэлым, менавіта дзякуючы высілкам Камісіі ў перамовах з краінамі-чальцамі і рашэньням Суда ЕС 60-90 % працоўных мейсцаў у дзяржаўных службах сталі дасяжнымі для ўсіх грамадзян ЕС (Дж. Зіллер 1998, с. 140).

Негледзячы на тое, што першаснае права ЕС мае толькі ўскосны ўплыў на функцыянаваньне нацыянальных дзяржаўных адміністрацый, існуюць іншыя шляхі рэформаў нацыянальных дзяржаўных службаў, як эўрапейскае другаснае права (дырэктывы і  пастановы), якія мусяць стаць часткай нацыянальнага заканадаўства і быць неадкладна выкананымі краінамі-чальцамі.  Рэформы ў дзяржаўным сектары магчыма ажыццявіць, напрыклад, пасродкам дырэктыў і пастаноў ЕС, што тычацца ‘працоўных гадзін і працоўных кантрактаў’ (Савет мінсітраў ЕС, 1993, сс.. 0018 – 0024), ‘бяспекі і здароў’я на працоўным мейсцы’ (Савет мінсітраў ЕС,  2003, сс. 25-27), ‘сацыяльнай бяспекі працоўных мігрантаў’ (Савет Эўрапескай супольнасці, 1971, сс. 0002 – 0050); ‘агульнага прызнання прафесійнай адукацыі і навучаньня’ (Савет Эўрапескай супольнасці, 1989, сс. 0016-0023), ‘дзяржаўных закупак’ (Савет міністарў ЕС, Эўрапейскі парламент, 2004, сс. 114-240) і гд.

Таксама страны-чальцы мусяць паважаць фундаментальныя прынцыпы, прапісаныя у дамовах аб ЕС, а менавіта прынцыпы субсідыярнасьці, лаяльнага супрацоўніцтва і наўпроставага дзеяньня. Гэтыя прынцыпы дапаўняюць адзін аднаго, а іх выкананьне спрыяе паглыбленьню эўрапейскай інтэграцыі і збліжэньню адміністрацыйных практык краін ЕС.

У адпаведнасьці з прынцыпам субсідыярнасьці (артыкул 5 Дамовы аб ЕС) ‘прававая сістэма эўрапейскай супольнасьці не распаўсюджваецца на інстытуцыйную і адміністратыўную арганізацыю краін-чальцоў ЕС. Прымяненьне эўрапейскага права ўскладаецца на нацыянальныя адміністрацыі, якія дзейнічаюць адпаведна з правіламі, вызначаннымі іх унутраным адміністратыўным правам’. Аднак у адпаведнасьці з прынцыпам лаяльнага супрацоўніцтва (артыкул 8 (1) (эск арт. 5, з папраўкамі) Дамовы аб ЕС) нацыянальныя адміністрацыі павінны ‘зрабіць усё неабходнае, каб забяспечыць поўнае і эффектыўнае выкананьне палажэньняў Супольнасці’ (Рашэньне ад 17 снежня 1970г., справа 30/70, Scheer, ECR 1197). Гэтае рашэньне Суда ЕС упершыню спаслалася на канцэпт адміністратыўнага супрацоўніцтва паміж краінамі ЕС і інтэгравала яго  ў першаснае права ЕС – дамовы аб ЕС.

І ў дадатак да гэтых здабыткаў, прынцып наўпроставага ўздзеяння прадугледжвае, каб ‘асобы, якія шукаюць сродкі прававой абароны ў нацыянальных судах, маглі зьвяртацца да палажэньняў Супольнасьці, што валодаюць прыярытэтам над канфліктуючымі нацыянальнымі правіламі ці адміністратыўнымі практыкамі’ (Суд ЕС, Рашэньне  ад 5 лютага 1963г., NV Algemene Transport- en Expeditie Onderneming van Gend & Loos v Netherlands Inland Revenue Administration, Спасылка да папярэдняга рашэньня: Tariefcommissie - Netherlands. Справа 26-62).

Той факт, што прэрагатыва выкрываць дзяржаву ў парушэньні закону ці патрабаваць ад яе матэрыяльнай кампенсацыі належыць простым асобам і кампаніям, а не Камісіі ці краінам-чальцам ЕС, сведчыць аб тым, што звычайныя грамадзяне гуляюць важную ролю ў рэформе дзяржаўных службаў і спрыяюць працэсу эўрапейскай інтэграцыі.

Спраўдзім другую прапанову

Другі тэзіс падкрэслівае вагу і моц супольнаснага права, і апярэджвае ідэю  залежнасці нацыянальных дзяржаўных службаў ад папярэдняга шляху развіцця. Агульныя тэндэнцыі ў нацыянальным адміністрацыйным сектары краін ЕС існуюць за кошт эўрапейскага адміністрацыйнага права (абавязацельстваў, якія вынікаюць з права ЕС і пастаноў Суда ЕС). Цяжкасці заўсёды выклікаюць нацыянальныя праткыкі, якія не ўваходзяць у кампетэнцыю ЕС. Вызначая ‘эўрапейскія прынцыпы дзяржаўнай адміністрацыі’, якіх імкнуцца прытрымлівацца краіны ЕС, Энгель спасылаецца на ‘агульна эўрапейскую прававую і канстытуцыйную спадчыну’ (эўрапейскія каштоўнасьці, асноўныя прававыя прынцыпы і асноўныя правы чалавека) і артыкул 41 Хартыі правоў чалавека аб ‘праве на эфектыўнвае кіраваньне’  (К. Энгель 2003, сс. 242-243). Прававы статус Хартыя правоў чалавека ў ЕС замацаваны ў артыкуле 6 Дамовы аб ЕС. Тое, што аб’ядноўвае ўсе краіны ЕС у такім выпадку – гэта абавязацельствы ажыццяўляць кіраваньне заканамерна, з прававой дакладнасьцю, працэсуальнай справядлівасьцю, прапарцыйнасцю і справядлівымі ўмовамі доступу асобаў да адміністрацыйных судоў  і забяспячэньня права на эфектыўнае кіраваньне’ (К-Х. Ладэр, 2002, сс. 242-243).  

Негледзячы на тое, што дырэктывы ЕС маюць значную вагу і моц у распаўсюджваньні сумесных практык, неменшую ролю канешне мае зацікаўленнасць і добрая воля краін ЕС, асабліва што датычыцца сфераў непадпарадкаваных кампетэнцыі ЕС. Факт ўзаемнага прызнання прафесійнай адукацыі і навучання можа па-рознаму інтэрпрэтавацца прымаючымі краінамі, што абумоўлена асаблівасцямі нацыянальнай публічнай палітыкі.  У Галландыі, напрыклад, ‘кіраўнік дэпартамента вольны сам набіраць на дзяржаўную службу адпаведных вакансіі кандыдатаў’. У Італіі ў адпаведнасьці з Канстытуцыяй ‘усе дзяржаўныя служачыя незалежна ад іх прававога статусу павінны вытрымаць конкурсныя іспыты’. У Ірландыі правілы фугкцыянаваньня дзяржаўных службаў вызначае Міністэрства фінансаў, а ў Бельгіі  гэтым займаецца Міністэрства ўнутраных спраў. (Зіллер 1998, сс. 149-152). Менавіта таму, адсочваць прасоўваньне рэформы дзяржаўнага сектару адпаведна працэсу эўрапейскай інтэграцыі прасцей праз дасягненьні права ЕС і абавязацельствы дзяржаў-чальцоў перад ім.

Спраўдзім трэцюю прапанову

Па-першае, краіны ЕС могуць прытрымлівацца розных трэндаў у рэформе дзяржаўных службаў, якія дыктуюцца сучаснымі нацыянальнымі прыярытэтамі. Сярод сучасных трэндаў можна адзначыць зьніжэньне адміністрацыйнага цяжару, барацьбу з карупцыяй,  прывязку ўзнагароджаньня да якасьці працы і гд.

Па-другое, краіны ЕС могуць прытрымлівацца аднолькавых трэндаў у рэформе дзяржаўных службаў, але ажыццяўляць іх па-рознаму згодна ўласцівым той ці іншай краіне эканамічным абмежаваньням ці магчымасцям, адмністратыўным традыцыям і сацыяльныям структурам. Напрыклад, трэнды, якіх прытрымліваецца Славенія, ажыццяўляючы свае адміністратыўныя рэформы цяпер, ужо мелі мейсца ў Швецыі (К. Дэммке і Т. Мойланен 2010, с.113). Швецыя можа быць заканадаўцай моды, але ад іншых краінаў могуць спатрэбіцца іншыя высілкі і яны могуць прыйсці да іншых рэзультатаў, чым Швецыя.

Па-трэцяе, нават сінхроннае ажыццяўленне адміністратыўных пераўтварэнняў у згодзе з эўрапейскімі стандартамі эффектыўнасьці,  справаздачнасьці, адкрытасьці і празрыстасьці (К. Энгель 2003, с. 243), як, напрыклад, барацьба з карупцыяй, можа не прывесці да падобнага вырашэньня дадзенай праблемы краінамі ЕС. Як адзначае К. Дэммке ‘рэформы рэдка адбываюцца ў выніку добра распрацаваных і старанна прымяняемых стратэгій’ (К.Дэммке і Т. Мойланен 2010, с. 115). Адпаведна, разыходжанні паміж краінамі ў выбары і рэалізацыі рэформаў растлумачваюцца розным інстытуцыйным бэкграўндам, адміністратыўным патэнцыялам, палітычнымі і эканамічнымі выклікамі. Прыкладам гэтаму з’яўляюцца розныя нацыянальныя сістэмы кіраваньня кадрамі ў краінах ЕС (К. Дэммке і Т. Мойланен 2010, с.207).

Ідэя аб тым, што жаданьне актыўнага ўдзелу ў прыньняцці рашэнняў на ўзроўні ЕС можа паспрыяць распаўсюджваньню эўрапейскіх адміністрацыйных стандартаў у краінах ЕС не спраўджваецца на макра-адміністратыўным ўзроўні. ЕС мае вельмі абмежаваны ўплыў на цэнтральныя нацыянальныя адміністратыўныя інстытуты, што тлумачыць неаднастайнасць у аргнізацыі ўрадаў і мінстэрстваў краін ЕС. Аднак, на мікра узроўні мы можам назіраць гэту з’яву. Пасля з’яўленьня эўрапейскіх агенцый рэгіянальныя агенцыі і адміністрацыі  падвергліся значнаму рэфармаваньню для таго каб павялічыць свій патэнцыял для імплементацыі эўрапейскіх структурных фондаў (A. Schout 1999, сс. 245-247).

Рацыяналізм краін ЕС, што датычыцца пашырэньня эканамічных перспектываў у межах ЕС, зьвязвае рэформы ў дзяржаўных службах з працэсам эўрапейскай інтэграцыі. ‘Паўторныя выпадкі непавагі да прынцыпаў супольнаснага права мясцовымі юрысдыкцыямі  могуць парушыць правілы канкурэнцыі і адцягнуць гандлёвыя патокі ад дзяржавы-парушальніка. Нацыянальныя фірмы будуць зацікаўленыя ў засяроджваньні свайго бізнэсу ў іншай краіне ЕС, дзе інстытуцыйны клімат з’яўляецца больш спрыяльным для ажыццяўлення эканамічных свабод, гарантаваных дамовамі аб ЕС’ (К. Ніццо, 2000, с. 8).

Спрабуючы зразумець адносіны паміж эўрапейскай інтэграцыяй і нацыянальнымі адміністратыўнымі практыкамі варта зразумець прыроду эўрапейскіх адміністратыўных прынцыпаў і не пераблытаць іх з трэндамі. У той час, калі наднацыянальная сутнасць дэмакратычных прынцыпаў і павагі да правоў чалавека не выклікае пытаньняў, хто падцвердзіць наднацынальны характар антыдыскрымінацыі, арыентацыі на індывідуальную ацэнку выкананьня працы, асабістай адказнасьці, недатыкальнасьці прыватнага жыцця і гд. Усе гэтыя практыкі атрымліваюць распаўсюджванне пасродкам адкрытага метада каардынацыі, калі краіны ЕС вучацца і запазычваюць мадэлі адна ў адной. Тыя ці іншыя практыкі і стратэгіі ствараюцца самімі краінамі (К. Энгель, 2003, с. 260-261), і запазычваюцца яны звычайна падчас гарызантальнага ўзаемадзеяння паміж нацыянальнымі адміністратыўнымі структурамі (у адрозненьні ад вертыкальнага ўзаемадзеяння – у Брусэлі).  Ці азначае гэта ў такім выпадку, што збліжэньне практык хутчэй адбываецца за кошт нефармальных абменаў найлепшымі практыкамі паміж краінамі ЕС, калі яны пазычаюць паспяховыя мадэлі для таго, каб выконваць ‘наднацыянальныя абавязацельствы’? Па-першае, як ужо адзначалася, шмат будзе залежыць ад мясцовага патэнцыялу і традыцый – адпаведна, панацэі проста не існуе. Па-другое, запазычаньне мадэляў не абавязкова робіць унёсак у эўрапейскую інтэграцыю. Перавага той ці іншай адміністратыўнай структуры ці культуры можа аддавацца і на эўрапейскім інстытуцыянальным узроўні, толькі ізноў гэта будзе адбывацца шляхам перамоў і ў выніку кансэнсусу паміж дзяржавамі-чальцамі ЕС (К. Энгель 2003, с. 257).

Рэформа дзяржаўных службаў і эўрапейская інтэграцыя – несумяшчальныя?

Ускоснае дзеянне эўрапейскага першаснага права, наўпроставае уздзеянне другаснага заканадаўства і рацыянальныя памкненьні дзяржаў-чальцоў скарыстацца палітычнымі, эканамічнымі і сацыяльнымі перавагамі ў межах ЕС відавочна садзейнічаюць таму, каб рэформы дзяржаўных службаў адбываліся ў адпаведнасцьці з мэтамі эўрапескай інтэграцыі.

Тым не менш, працэс збліжэньня дзяржаўных практык вельмі доўгі і складаны. Кожная краіна мае ўласцівую толькі ёй адміністрацыйную культуру і структуру, свае нацыянальныя традыцыі, і харктэрныя толькі ёй палітычныя і эканамічныя выклікі ці магчымасьці. Розная інтэрпрэтацыя “дзяржаўных службаў”, адрозненьні ў аб’ёме і спосабе прымяненьня законаў аб грамадзянскай службе, іншае вызначэньне працоўных адносін, розныя крытэры і працэдуры рэкрутмэнта ў дзяржаўныя службы ўскладняюць прымяненьне супольнаснага права краінамі ЕС і запавольваюць працэс канвергенцыі. Канвергенцыя толькі ў неістотнай ступені ёсць вынікам абмену інфармацыяй, сацыяльнага навучаньня і бенчмаркінга, што адбываюцца ў межах адкрытага метада каардынацыі паміж дзяржавамі ЕС.   На дадзены момант не існуе гаранту, што праз адкрыты метад каардынацыі дзяржаўныя службы будуць развівацца адпаведным з супольнаснымі прынцыпамі і пажаданьнямі шляхам. У шматузроўневай сістэме кіраваньня ЕС практычна немагчыма высветліць, хто натхняе каго ў рэформе дзяржаўных службаў.  Дзяржавы могуць пайсці насустрач трэнду, а пасля адмовіцца ад яго. Адна і тая ж мадэль можа па-свойму “выстраліць” у розных краінах ЕС. Так ці інакш, ідэнтыфікаваць эўрапейскую інтэграцыю ў нацынальнай адміністратыўнай сферы прасцей праз прызму права ЕС, дзе мы сустрэнем нашмат меней супярэчнасьцей  і  непаслядоўнасьці з працэсам эўрапейскай інтэграцыі.

 

Бібліяграфія

Кнігі

Demmke, Christoph & Timo Moilanen, Civil Services in the EU of 27. Reform Outcomes and the Future of the Civil Service, Frankfurt am Main, Peter Lang, 2010.

Pollitt, Christopher & Geert Bouckaert, Public Management Reform. A Comparative Analysis, Oxford, Oxford University Press, 2004, 2nd edition.

Артыкулы ў выданьнях

Engel, Christian, ‘European Dimension of Public Administration’, in Christoph Demmke & Christian Engel (eds.), Continuity and Change in the European Integration Process, Maastricht, European Institute of Public Administration, 2003, pp. 233-262.

Інтэрнэт-артыкулы

Hooghe, Liesbet and Gary Marks, The making of a polity: the struggle over European integration, European Integration online Papers (EIoP), Vol. 1, No. 4, 1997, retrieved 4 February 2012, http://eiop.or.at/eiop/texte/1997-004.htm.

Nizzo, Carlo, National Public Administration and European Integration, Discussion Paper SIGMA/OECD, Paris, 2000, retrieved 5 February 2012, http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/nispacee/unpan007286.pdf.

Раздзелы ў інтэрнэт-выданьнях

Ziller, Jacques, ‘EU Integration and Civil Service Reform’ in Preparing Public Administrations for the European Administrative Space, SIGMA papers, ch. 9, No. 23, 1998, pp.136-153, retrieved 4 February 2012, http://www.sigmaweb.org/searchResult/0,3400,en_33638100_34612958_1_1_1_1_1,00.html.

Кансалідаваныя версіі Дамовы аб Эўрапейскім Саюзе і Дамовы аб функцыянаваньні Эўрапейскага Саюза

Article 5 TEU.

Article 6 TEU.

Article 8 para 1 (ex 5, as amended) TEU.

Афіцыйныя дакументы ЕС

Council of the European Union, ‘Directive 93/104/EC of 23 November 1993 concerning certain aspects of the organization of working time’, Official Journal of the European Union, L 307 , 13 December 1993 p. 0018 – 0024.

Council  of the European Union, ‘Regulation (EC) No 1649/2003 of 18 June 2003 amending Regulation (EEC) No 1365/75 on the creation of a European Foundation for the Improvement of Living and Working Conditions and repealing Regulation (EEC) No 1417/76’, Official Journal of the European Union, L 245, 29 September 2003, p. 25–27.

Council of the European Community, ‘Regulation (EEC) No 1408/71 of 14 June 1971 on the application of social security schemes to employed persons and their families moving within the Community, Official Journal of the European Community, L 149 , 5 July 1971, P. 0002 – 0050.

Council of the European Union, European Parliament, ‘Directive 2004/18/EC of 31 March 2004 on the coordination of procedures for the award of public works contracts, public supply contracts and public service contracts, Official Journal of the European Union, L 134, 30 April 2004, p. 114–240.

Council of the European Community, ‘Directive 89/48/EEC of 21 December 1988 on a general system for the recognition of higher-education diplomas awarded on completion of professional education and training of at least three years' duration, Official Journal of the European Community, L 019 , 24 January 1989 p. 0016 – 0023.

European Court of Justice, Judgment of 5 February 1963, NV Algemene Transport- en Expeditie Onderneming van Gend & Loos v Netherlands Inland Revenue Administration,  Reference for a preliminary ruling: Tariefcommissie - Netherlands. Case 26-62.